Van de talrijke monumenten die tijdens de regering van keizer Augustus te Rome werden opgericht ofgerestaureerd, is er een klein gebouwtje dat in deze studie onze aandacht zal weerhouden.Mede door de uiterst fijnzinnige decoratie, en de prachtige restauratie die dateert uit delate jaren '30 van deze eeuw, bekoort het de bezoeker door zijn kleinschalige grootsheid.Maar er is meer... Achter de rijke versieringen en de talrijke reliëfs schuilt nog veelmeer aan verborgen betekenissen. Laten we daar even mee bezig zijn.

1. De iconografie van de Ara Pacis.

De Ara Pacis, ingewijd in -9, bestaat uit een rechthoekigeomheining op een podium van 11,625 bij 10,655 m. Binnen die omheining verheft zich eentweede podium, met erop het offeraltaar dat als een derde podium is: men kan het bestijgenvia trappen. Zo ging men van podium naar podium omhoog naar het heilige centrum.Afbeelding 1 toont een opengewerkte' reconstructie van het gebouwtje. De waarde van de AraPacis ligt vooral in de reliëfs waarmee de panelen van de omheining en ook het altaarzelf versierd zijn, nl.:

• Rondom het altaar zelf een fries met de afbeelding van het jaarlijkse daar ter plaatse gebrachte suovetaurilium; men ziet de stoet met de Vestaalse maagden, de Pontifex Maximus, de offeraars en de drie offerdieren; veel ervan is verloren;

• Op de binnenzijde van de omheining: onderaan een staketselmotief dat herinnert aan de primitieve omheiningen met palen rondom dergelijke heilige ruimtes, en dat dus de 'goede oude tijd' van de Romeinse samenleving oproept; bovenaan guirlandes met bloemen en fruit van een tot dat ogenblik nooit geziene perfectie, verder offerschalen en ossenschedels;

• Op de buitenzijde van de omheining onderaan: een weelderig spel van ranken die in elk paneel van één centrale stam uitgaan en nog verlevendigd worden door de aanwezigheid van kleine diertjes;

• Op de buitenzijde, bovenste helft, bevinden zich de belangwekkendste reliëfs:

  • Vooraan: het linkerpaneel toont Romulus en Remus die worden gevonden in de grot aan de voet van het Capitool (het Lupercao; rechts van de ingang ziet men Aeneas een zeug offeren aan Juno; ook Ascanius/Iulius, het zoontje van Aeneas en de stamvader van de gens lulia is hier afgebeeld;

  • Achteraan toont het rechterpaneel de godin Roma die waakt over een berg wapens, en ervoor zal zorgen dat die nooit meer voor een oorlog worden gebruikt; links troont de godin Tellus (de Aarde) die heropleeft dank zij de vrede die Augustus heeft gebracht te land en ter zee (Lucht en Zee worden gepersonifieerd door de twee meisjes aan beide zijden van de godin).

  • De rechterzijde (dit is de zuidzijde) toont een feeststoet bij de inwijding van het altaar: na een processie van priesters en lictoren volgt de familie van de keizer zelf, met Augustus, flamines (priesters), Agrippa, diens zoontje Gaius Caesar en diens vrouw Julia, daarna Tiberius, gevolgd door Antonia Maior, Germanicus, haar zoontje en Drusus, haar man en tenslotte de tak van de Domitii, een minder belangrijke tak van de familie, waaruit later Nero zal voortkomen;

  • De linker- of noordzijde toont een ander deel van de feeststoet, met magistraten en leden van de ganse populus Romanus in een rustige, gevarieerde en harmonische opstelling.

De Ara Pacis is de samenvatting van de officiële reliëfkunstten tijde van Augustus. Ze verbindt nl. de klassiek Griekse stijl (edel, voornaam, rustig enritmisch», bv. in de grote inwijdingsprocessie die doet denken aan de Parthenonfries, metde kunst van het hellenisme, nl. in het naturalisme van het detail en de variatie in deversiering, en met de typisch Romeinse historiciteit en portretkunst, die echter getemperdworden door het Griekse ideaal van de vormschoonheid.

Tegelijk moet die kunst de politieke ideeën van Augustus dienen, ze moetnl. zijn positie als princeps verstevigen door de begrippen Augustus en vredeonverbrekelijk met elkaar te verbinden, de weldaden van het principaal voor het doorburgeroorlogen geteisterde Italië te onderstrepen (cf. het Tellus-paneel) en met hem ookzijn familie in de schijnwerper te plaatsen, wat nodig is voor de vestiging van eendynastie. Tenslotte door hem een aureool van bovenmenselijkheid te geven, waartoe dezinspeling moet dienen op zijn afstamming van de godenzoon en mythische stichter van Rome,Aeneas.

De locatie van de Ara Pacis in de Oudheid (cf. infra) zorgdeervoor dat vooral de westen oostzijde voor de antieke Romein in het oog vielen. Aan deoostkant sloten de reliëfs direct aan het straatniveau aan, terwijl de onderkant aan dewestelijke muur een bloemenen rankenreliëf had. De figuratieve reliëfs van de Dea Romaen van Tellus zullen dus wel, door hun ligging aan de straatzijde, meer de aandacht hebbengetrokken dan de afbeeldingen van Romulus en Remus en die van Aeneas, en zeker meer dan de optochtscènes aan de noord- enzuidzijde (die zich wellicht op meer dan 4 meter boven de begane grond bevonden, en duseerder globaal waargenomen dan in de details konden geanalyseerd worden). De figuratievereliëfs bevonden zich dus veelal op redelijke hoogte, terwijl anderzijds de "lambrisering"van florale motieven op ooghoogte was aangebracht. Zo werd voor iedereen onmiddellijk alhet idyllische karakter van de versieringen duidelijk, en de algemene indruk die demotieven wekken is zeker de suggestie geweest van rust en vrede. Aan de oostkant bevindtzich het (zwaar gehavende) reliëf van de godin Roma, die bovenop een stapel wapenstroont; de betekenis ligt voor de hand: de beschermgodin van de stad zal er zélf optoezien dat die wapens niet meer gebruikt zullen worden. De noordwand toont de processievan senatoren en vertegenwoordigers van de ganse populus Romanus dieoptrekken in westelijke richting, naar het paneel met een scène die zowat het embleem vande stad Rome kan heten: Faustulus ontdekt in het Lupercal aan de voet van hetCapitool de wolvin die de kleine Romulus en Remus zoogt, Mars kijkt toe, als stamgod van de Romeinen. De aanwezigheid van Mars opdit vreedzame tafereel mag niet bevreemden, als we bedenken dat de oorspronkelijkebetekenis van Mars erg verschilde van de Griekse tegenhanger Ares. Mars was na Jupiter debelangrijkste god, naast oorlogsgod was hij van oudsher ook de beschermer van de velden,die instond voor groei en vruchtbaarheid. De symboliek van de tegenovergelegen zijde isnog rijker met betrekking tot de vredesideeën: op de Oostgevel bevindt zich het ergbekende reliëf van Saturnia Tellus, Moeder Italië, die op een rots gezetenomringd wordt door twee jonge meisjes, die de wind van het land en de wind van de zeevoorstellen. Het gehele tafereel stemt overeen met de formule pax terra marique: vredete land en ter zee. Op de zuidelijke muur is de processie afgebeeld van de gansekeizerlijke familie, vergezeld van lictoren en flamines, dus onderweg naar eenreligieuze ceremonie. Aan de westkant tenslotte bevindt zich het offerreliëf dat onsAeneas toont, die een zeug en de eerstelingen uit de landbouw offert. Achter Aeneas staatzijn zoon Ascanius/Iulius, die zijn naam heeft gegeven aan de gens Iulia. Hetgeheel evoceert in feite de inbreng van het ganse keizerlijke geslacht voor het tot standbrengen van de vrede.

Aldus vormen alle reliëfs een verfijnd pleidooi voor de augusteïschekeizersideologie: in de lijn van de republikeinse (cf. Romulus,Remus, Aeneas) en religieuze (offerprocessie en offer van Aeneas) tradities, én ineenklank met het Romeinse volk (Dea Roma, magistraten) wordt door het keizerlijk geslachtvan de lulii in Italië en de hele toenmalig bewoonde wereld, te land zowel als ter zee(cf. Saturnia Tellus) vrede en welvaart gerealiseerd.

2. De locatie van de Ara Pacis.

Weinig bekend, maar sinds onderzoek door Edmund Büchner (1979)duidelijk bewezen is het verband van de Ara Pacis met het gelijktijdig aangelegdzonneuurwerk, het horologium of solarium. De huidige plaats van de Ara Pacis aande Via di Ripetta stamt geenszins overeen met haar originele locatie. Afbeelding 2 toontde oorspronkelijke plaats en het verband met enkele andere gebouwen of constructies diealle met elkaar duidelijk in verband stonden.

De plaats van het park op zich is vanuit topografisch standpunt betekenisvol:het paalde aan de Via Flaminia, een erg drukke baan naar het stadscentrum, enbovendien aan dé toegangsweg bij uitstek: de Tiber. Wie dus met de boot toekwam, moetlange tijd uitzicht hebben gehad op het mausoleum en de obelisk van de zonnewijzer. Ookvanop de heuvels in de nabijheid (Pincius, Ianiculus, Vaticanus) moet het park eendominerende positie ingenomen hebben. Hoewel Augustus voor zijn park een privé-terrein had uitgekozen, heeft hij ertoch voor kunnen zorgen dat zijn monumenten paalden aan het zuidelijke deel van hetMarsveld, dat als vanzelf werd geassocieerd met triomfen. De handigheid van Augustus is opvallend: hij wildenatuurlijk in eerste instantie een grafpark aanleggen dat dienst kon doen als"openluchtmuseum" in dienst van zijn politiek, maar tegelijk deed hij dat opprivé-grond, zodat zijn politieke tegenstanders met geen enkel verwijt dienaangaandekonden maken,- verder zorgde de ligging ervoor dat de gewone Romein het park associeerdemet triomf en met vrede dank zij moed en krachtdadigheid, bovendien kwam het openstellenvan het park voor het grote publiek eerder over als een daad van onbaatzuchtigheid dan alspropaganda.

Het verband tussen het altaar en het lijnennet van het solarium doet ons nogmeer versteld staan van de grote zorg waarmee locatie en positie van de contructiesonderling zijn uitgekozen. Ingewikkelde berekeningen hebben aangetoond dat de aanleg vanklok en altaar waren afgestemd op twee belangrijke data in Augustus' leven, met name zijngeboortedag (23 september -63) en de dag van zijn conceptie (negen maanden eerder). Dieconceptie van Augustus vond plaatsonder het teken van de steenbok tijdens de winterzonnewende. De lijn daarvan kan verbondenworden met de plaats van de Ara Pacis; verder liep op 23 september de schaduw vande gnomon langs de rechte aequinoctiumlijn exact naar het midden van de AraPacis. Bij het doortrekken van die lijn door het altaar, raakt ze de noordelijkedeurpost van de Westingang en de zuidelijke post van de Oostingang. Zo werd overigens ookde grootte van deze ingangen vastgesteld.

Overigens waren ook de andere gebouwen in het grafpark allengeoriënteerd t.o.v. de Ara Pacis, maar dit valt buiten het bestek van onsbetoog. Duidelijk is dat het als het ware in de sterren geschreven stond dat met de komstvan Augustus de wereld anders zouworden.

Om helemaal recht te doen aan de Ara Pacis, volstaat het niethet gebouw af te doen als pure propaganda voor Augustus' politiek. Het is veeleer de figuratieve tegenhanger van deRes Gestae Divi Augusti, het politieke testament van de keizer, waarin hij de visieheeft verwoord die achter de feiten van zijn regering zit. De boodschap die de AraPacis wil geven is dat de aloude idealen van de republiek, omwille van de immenseuitbreiding van het rijk, alleen nog te redden zijn door een machtsconcentratie in éénpersoon, Nl. de keizer en zijn opvolgers. De weg naar de vrede loopt dus via de gensIulia, en dit op grond van een goddelijke roeping.

Lectuur:

• R.R. KNOOP, Horologium Pacis: Augustus' zonnewijzer, in: HERMENEUS, LVI, 1 (1984), pp. 27-33

• A.PROVOOST, Augustus had een droom; betekenis van de Ara Pacis, in: KLEIO, XV, 1 (1985), pp. 37-61

• J.J.V.M. DERKSEN, De monumentale vredesideeën van keizer Augustus, in: LAMPAS, XIX, 5 (1986), pp. 393-404

Met dank aan de heer Chris van de Weerd voor deze bijdrage! Kijk ook eens op zijn website, Magistro Ivvante Vinces